وقتی صحبت از ریودوژانیرو میشود، ذهن بسیاری از افراد بیدرنگ به سمت ساحل کوپاکابانا، مجسمه مسیح نجاتبخش و کارناوال رنگارنگ میرود. اما در دل همین شهر افسانهای، واقعیتی دیگر هم جریان دارد؛ واقعیتی به نام فاولا. اگر از تپههای ریو بالا بروید، منظرهای میبینید که هیچ بروشور توریستی نمیتواند کامل توصیفش کند: خانههای کوچک و مکعبیشکل با سقفهای صاف که روی هم چیده شدهاند و تا چشم کار میکند ادامه دارند. این همان فاولا است؛ محلههایی که هم نمادی از فقر و نابرابریاند و هم نمادی از خلاقیت، همبستگی و مقاومت مردمی که هیچگاه تسلیم نشدند.
فاولا چیست و نام آن از کجا آمده؟
فاولا در واقع اصطلاحی است که در برزیل به سکونتگاههای غیررسمی شهری گفته میشود؛ محلههایی که بدون نظارت رسمی دولت شکل گرفتهاند و معمولاً در حاشیه یا حتی درست در قلب کلانشهرهای بزرگ کشور، بهویژه ریودوژانیرو و سائوپائولو، قرار دارند.
جالب است بدانید که ریشه واژه فاولا به گیاهی به همین نام برمیگردد؛ درختچهای بومی شمال شرق برزیل که در تماس با پوست، خارش و تحریک ایجاد میکند. سربازانی که در جنگ کانودوس در سالهای ۱۸۹۶ تا ۱۸۹۷ جنگیده بودند و پس از پایان جنگ هرگز حقوق موعودشان را از دولت دریافت نکردند، در تپهای در ریو که پر از همین گیاه بود سکونت گزیدند. آن تپه به نام «مورودافاولا» شناخته شد و کمکم واژه فاولا بهطور عمومی برای هر سکونتگاه غیررسمی و خودساخته در شهر به کار رفت.
فاولا و فیلم شهر خدا
فیلم سیتی آو گاد (شهر خدا) ساخته فرناندو مریلس، تصویری خشن و تکاندهنده از زندگی در یکی از فاولاهای ریودوژانیرو ارائه داد و برای بسیاری از مخاطبان جهانی، اولین و گاه تنها روایت آنها از این محلهها بود. این فیلم با تمرکز بر خشونت باندهای قاچاق مواد مخدر و فقر ساختاری، توجه جهانی را به فاولا جلب کرد، اما در عین حال تصویری یکبعدی و گاه اغراقشده از این سکونتگاهها ترسیم نمود. واقعیت فاولا بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که در پرده سینما به نمایش درآمد؛ در کنار چالشهای امنیتی و اقتصادی، فاولا خانه فرهنگ زنده، موسیقی، هنر خیابانی و شبکههای اجتماعی قدرتمندی است که ساکنانش با تکیه بر آنها هویت و همبستگی خود را حفظ کردهاند.
تاریخچه فاولا؛ از سربازان بیخانمان تا موج مهاجرت روستایی
نخستین فاولا در اواخر قرن نوزدهم، در دورانی که برزیل از نظام امپراتوری به جمهوری گذر میکرد، شکل گرفت. در ابتدا این محلهها را همان سربازان بیخانمان و بعدها بردگان سابق که تازه آزاد شده بودند بنا کردند. اما رشد واقعی و انفجاری فاولا زمانی رخ داد که در دهههای ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰، موج عظیمی از مهاجرت روستایی به شهرها آغاز شد. مردم روستاها برای بهرهمندی از رشد اقتصادی کشور به شهرهای بزرگ سرازیر شدند، اما زیرساخت مسکونی شهرها هرگز پابهپای این جمعیت رشد نکرد. نتیجه این عدم تناسب، رشد چشمگیر فاولا در حاشیه و حتی درون بافت اصلی شهرها بود.
فقط در ریودوژانیرو، جمعیت ساکن در فاولا از حدود ۱۷۰ هزار نفر در سال ۱۹۵۰ به بیش از ۶۰۰ هزار نفر در سال ۱۹۸۰ رسید و در آغاز قرن بیستویکم، شمار این محلهها در ریو به نزدیک هزار مورد تخمین زده میشد. طبق سرشماری سال ۲۰۲۲، حدود هشت درصد از کل جمعیت برزیل در فاولا زندگی میکنند؛ رقمی که نشان میدهد فاولا دیگر یک پدیده حاشیهای نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از هویت شهری برزیل بهشمار میرود.
دوران سیاه تخلیه اجباری و مسکنسازی دولتی
از میانه دهه ۱۹۴۰ به بعد، سیاستمداران پوپولیست برزیل که وعده مبارزه با فقر و نوسازی کشور را میدادند، توجه ویژهای به فاولا نشان دادند؛ اما نه از سر همدلی، بلکه از سر نگرانی. تصور رایج آن دوران این بود که فاولا کانون بیماری، بیسوادی، جرم و حتی افراطگرایی سیاسی است. شهردار هنریکه دودسورث در دهه ۱۹۴۰ طرح «پارکهای پرولتاریایی» را کلید زد؛ طرحی که بعدها سرمشق کمپینهای گسترده تخلیه فاولا در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ شد. این مسکنهای موقت که قرار بود جایگزین موقتی برای ساکنان فاولا باشند، به دلیل مدیریت ضعیف و نگهداری نامناسب، در عرض چند سال به کلی رها شدند.
باید صادق بود؛ در پس این کمپینها، انگیزههای اقتصادی نیز پنهان بود. بسیاری از محلههای فاولا روی زمینهای گرانقیمت مرکز شهر و در نزدیکی مناطق مرفه ریو قرار داشتند و همین موضوع، آنها را به هدف جذابی برای سوداگران املاک تبدیل کرد. با به قدرت رسیدن ژنرالهای نظامی و روی کار آمدن سیاستمدارانی سرسخت مانند کارلوس لاسردا، سیاستهای تخلیه فاولا شدت بیشتری گرفت و طی دو دهه، حدود ۱۴۰ هزار نفر از خانههای خود در فاولا رانده و به مجتمعهای مسکونی دورافتاده در حومه شهر منتقل شدند. اما چون این سیاست هرگز ریشه اصلی کمبود مسکن را حل نکرد، جمعیت فاولا همچنان رو به افزایش بود و سرانجام در اواخر دهه ۱۹۷۰، دولت رسماً از سیاست تخلیه کامل دست کشید.
مقاومتی که نتیجه داد
در همین دوران پرتلاطم، داستانهای الهامبخشی هم رقم خورد. محلههایی مانند ویدیگال، براسدپینا، ژاکارزینیو و سانتامارتا با سازماندهی مردمی و اتحاد ساکنان، توانستند در برابر تخلیه اجباری مقاومت کنند و پایدار بمانند. این مقاومتها نشان داد که حتی در نبود قدرت رسمی، همبستگی محلی میتواند نتیجهبخش باشد و پایهای برای فرهنگ سیاسی مردمی قدرتمندی شد که امروز هم در بسیاری از محلههای فاولا به چشم میخورد.
سایه قاچاق مواد مخدر بر فاولا
از اوایل دهه ۱۹۸۰ که برزیل بهتدریج از حکومت نظامی به سوی دموکراسی حرکت کرد، خطر جدیدی گلوی فاولا را گرفت: قاچاق مواد مخدر. ریودوژانیرو در مدت کوتاهی به یکی از مهمترین گذرگاههای صادرات کوکائین از منطقه آند به سوی آمریکا و اروپا تبدیل شد و بازار مصرف داخلی آن نیز رشد بیسابقهای پیدا کرد. نرخ خشونت در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ بهشدت افزایش یافت، تا جایی که برزیل را بدون اینکه رسماً در جنگ باشد، یکی از خشنترین کشورهای جهان توصیف کردند. در اوج این خشونت، در سال ۱۹۹۴، نرخ قتل در ریو نزدیک به هفت برابر دوران حکومت نظامی در سال ۱۹۷۹ بود و بیشترین قربانیان این موج، جوانان فقیر و غالباً سیاهپوست ساکن فاولا بودند.
در بسیاری از فاولاها، باندهای قاچاق یا گروههای شبهنظامی موسوم به میلیشیا، عملاً قانون محلی را در دست گرفتند. این گروهها در ازای حفظ نوعی «نظم» و مقابله با دزدیهای خرد، از ساکنان محافظت میکردند، اما در عوض درگیریهای خونین میان باندهای رقیب به امری روزمره در فاولا تبدیل شد. سرکردگان مواد مخدر با وجود ثروت افسانهای، معمولاً همچنان در همان فاولا باقی میماندند، چون ترک آن به معنای جلب توجه پلیس و خطر بازداشت بود.
برنامه UPP؛ تلاش برای بازپسگیری فاولا
نقطه عطف مهم در سال ۲۰۰۸ رقم خورد؛ زمانی که دولت ریودوژانیرو برنامهای به نام «واحدهای پلیس تثبیتکننده» یا UPP را راهاندازی کرد. هدف این برنامه، خلع سلاح باندهای مواد مخدر و بازگرداندن کنترل فاولا به دست دولت بود. در ژانویه ۲۰۰۹، مسئول امنیت وقت ایالت ریو، خوزه بلترامه، این طرح را رسماً اعلام کرد و از مردم خواست فاولا را نه بهعنوان مکانی جدا از شهر، بلکه بخشی طبیعی از بافت شهری بپذیرند. از آن زمان تا امروز، این برنامه با استقرار بیش از ۲۶ پایگاه پلیس محلی، نزدیک به ۱۰۰ فاولا از جمله سیتیآو گاد، روسینیا و کمپلکسو دو آلمائو را تحت کنترل درآورده است.
با این حال، تغییر ذهنیت ساکنان فاولا نسبت به پلیس، کار آسانی نبوده و نیست. سالها سوءرفتار پلیس، اعتماد ساکنان را بهشدت خدشهدار کرده و حتی حالا که برخی افسران، مانند یک مربی کاراته در سیدادی دو دئوس، برای نشان دادن حسننیت بدون اسلحه به محل کارشان میروند، بازسازی این اعتماد زمان میبرد.
هنر در فاولاهای ریودوژانیرو
هنر یکی از قویترین زبانهای بیانی است که ساکنان فاولا برای روایت هویت، مقاومت و زندگی روزمرهی خود به کار میگیرند. برخلاف تصویری که رسانهها معمولاً از فاولا نشان میدهند، این محلهها به یکی از پویاترین مراکز خلاقیت شهری برزیل تبدیل شدهاند.
گرافیتی و نقاشی دیواری
دیوارهای فاولا بومهای بزرگ نقاشانی هستند که داستان زندگی محلی را روایت میکنند. هنرمندانی مانند JR فرانسوی با پروژهی عکاسی عظیم «Women Are Heroes» در مورو دا پرووینسیا، چهرههای زنان ساکن فاولا را به شکلی غولآسا روی دیوارها و پشتبامها نقش زد و توجه جهانی را به این محله جلب کرد. در روسینیا و کمپلکسو دو آلمائو نیز نقاشیهای دیواری رنگارنگ بخشی از منظر روزمره شدهاند.
موسیقی: از سامبا تا فانک کاریوکا
فاولا زادگاه ژانرهای موسیقایی مهمی برای هویت برزیل بوده است. سامبا در اوایل قرن بیستم در همین محلهها شکل گرفت و مدرسههای سامبا (اسکولا دو سامبا) که امروزه در کارناوال ریو میدرخشند، ریشه در همین بافت اجتماعی دارند. در دهههای اخیر، فانک کاریوکا (Funk Carioca) به صدای غالب جوانان فاولا تبدیل شده؛ ژانری که با ریتمهای تند و شعرهای صریح، واقعیت زندگی در حاشیه را روایت میکند و از فاولاهای ریو فراتر رفته و به پدیدهای جهانی بدل شده است.
هنرمندانی که از فاولا برخاستند
بسیاری از چهرههای موفق فرهنگی برزیل، از جمله رقصندهها، خوانندهها و بازیگران، ریشه در فاولا دارند. پروژههای اجتماعی مانند «AfroReggae» در ویگاریو ژرال با ترکیب موسیقی، رقص و تئاتر، به جوانان فاولا مسیر جایگزینی در برابر خشونت و قاچاق مواد مخدر پیشنهاد دادهاند و نمونهای موفق از تبدیل هنر به ابزار توانمندسازی اجتماعی هستند.
رقص خیابانی و کاپوئیرا
کاپوئیرا، ترکیبی از رقص و هنر رزمی با ریشهی آفریقایی، در بسیاری از فاولاها زنده نگه داشته شده و در میدانهای عمومی و مراکز فرهنگی محلی تمرین میشود. این هنر نهتنها میراث فرهنگی بردههای آفریقایی است، بلکه امروز ابزاری برای انسجام اجتماعی جوانان فاولا محسوب میشود.
در مجموع، هنر در فاولا صرفاً تزئین نیست؛ روایتی زنده از هویت، مقاومت و امید ساکنانی است که با وجود چالشهای اقتصادی و امنیتی، فرهنگی غنی و تأثیرگذار خلق کردهاند.
کدام فاولاها امنترند؟
اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم، امنیت در فاولا با موقعیت جغرافیایی رابطه مستقیم دارد. امنترین فاولاهای ریو معمولاً در بخش جنوبی شهر قرار دارند؛ جایی که کنترل کامل در اختیار UPP است. پاوائو-پاوائوزینیو میان کوپاکابانا و ایپانما، کانتاگالو در کوپاکابانا، سانتامارتا در بوتافوگو و همچنین ویدیگال و روسینیا در نزدیکی لبلون از جمله این محلهها هستند.
روسینیا با جمعیتی نزدیک به ۷۲ هزار نفر در سال ۲۰۲۲، بزرگترین فاولا برزیل بهشمار میرود و اغلب آن را «شهری در دل شهر» مینامند؛ توصیفی که بهخوبی سطح بالای سازماندهی محلی و تراکم اجتماعی این فاولا را نشان میدهد. ویدیگال هم به دلیل بار زیبای تپهنشین خود به نام آلتو ویدیگال و مهمانیهای سبکهایی مثل هاوس، سامبا و رگی، هر آخر هفته گردشگران زیادی را به خود جذب میکند؛ تجربهای کاملاً متفاوت از مهمانیهای شبانه پرخطر بخش شمالی شهر.
کدام فاولاها همچنان خطرناکند؟
با اینکه فیلم معروف «سیتی آو گاد» تصویری وحشتناک از یک فاولا در ذهن بسیاری ثبت کرده، امروز آن محله دیگر آنقدرها هم پرخطر نیست. در عوض، دو فاولای ویلا کروزیرو و کمپلکسو دو آلمائو در گذشته با شدیدترین درگیریها در برابر استقرار UPP روبهرو شدند و آمار تیراندازی و قتل در آنها بهشدت بالا رفت. با وجود استقرار فعلی پلیس، مشکلات هنوز بهطور کامل ریشهکن نشدهاند. یکی از نگرانکنندهترین فاولاهای امروز ریو، ویلا آلیانسا است؛ محلهای که باندهای مسلح در آن به سلاحهای سنگین و حتی گرانات دسترسی دارند و برخی اعضای این باندها هنوز نوجوان هستند. این فاولا تا امروز فاقد استقرار رسمی پلیس است، بنابراین برای گردشگران به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
زندگی روزمره در فاولا؛ چهرهای که کمتر دیده میشود
آنچه معمولاً در گزارشهای خشونتمحور نادیده گرفته میشود، چهره واقعی و زنده فاولا بهعنوان یک اجتماع پویاست. در غیاب طولانیمدت خدمات دولتی، ساکنان فاولا خودشان سیستمهای محلی برای تأمین آب، برق و فاضلاب ایجاد کردهاند؛ کاری که در جای دیگر معمولاً وظیفه نهادهای رسمی است. انجمنهای محلی ساکنان، که از دهههای گذشته در دل فاولا شکل گرفتهاند، نقش حیاتی در سازماندهی منابع، حل مسائل روزمره و حفظ هویت جمعی این محلهها دارند.
در محلهای مثل مانگینیوس، حتی باغهای شهری ارگانیک هم توسط خود ساکنان فاولا ایجاد و نگهداری میشود؛ نمونهای کوچک از خلاقیتی که در دل کمبود امکانات جوانه میزند. کودکان در محلههایی مثل تاواریس باستوس، در همان کوچهپسکوچههای فاولا فوتبال بازی میکنند و علیرغم چالشهای ساختاری، پیوندهای اجتماعی قوی میان همسایهها همچنان یکی از ویژگیهای برجسته زندگی در فاولا محسوب میشود.
واقعیتی پیچیده، نه یک برچسب ساده
نکتهای که بسیاری از گردشگران و حتی رسانهها فراموش میکنند این است که فاولا هرگز یک مفهوم یکدست نیست. برخی ترجیح میدهند این محلهها را «کمونیدادی» یا اجتماع بنامند تا از بار منفی واژه فاولا فاصله بگیرند، اما همچنان به دلیل سهولت شناسایی، نام فاولا رایجترین اصطلاح باقی مانده است. از منظر جامعهشناسان، فاولا را نباید فقط با فقر تعریف کرد؛ این محلهها از نظر اقتصادی و اجتماعی تنوع قابلتوجهی دارند و نقشی تاریخی، فرهنگی و سیاسی پایدار در زندگی شهری برزیل ایفا کردهاند.
سخن پایانی
فاولا، فراتر از تصویری که در فیلمها و اخبار میبینیم، روایتی از مقاومت، سازگاری و هویت جمعی است. از سربازان بیخانمان قرن نوزدهم تا مهاجران روستایی دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، از دوران سیاه تخلیههای اجباری تا سایه سنگین قاچاق مواد مخدر، و از تلاشهای بحثبرانگیز UPP تا زندگی امروز پر از رنگ و انرژی در کوچههای تنگ این محلهها، فاولا داستانی است که هنوز ادامه دارد. برای هر کسی که قصد سفر به ریودوژانیرو را دارد، شناخت واقعی فاولا، نه از دریچه ترس یا رمانتیکسازی، بلکه با درک این پیچیدگیهای تاریخی و اجتماعی، تجربهای عمیقتر و انسانیتر از این شهر افسانهای به همراه خواهد داشت.
سوالات متداول درباره فاولا
چرا فاولاها مشهور هستند؟
در سالهای اخیر، فرهنگ فاولا به عنوان منبع الهام برای آثار هنری در نقاط دیگر جهان محبوبیت یافته است. شیفتگی به زندگی در فاولا را میتوان در بسیاری از نقاشیها، عکسها و بازسازیهای خانههای فاولایی مشاهده کرد.
معروفترین فاولا کدام است؟
روسینیا. حدود ۷۲ هزار نفر در روسینیا زندگی میکنند که آن را به پرجمعیتترین فاولای ریودوژانیرو تبدیل میکند. اگرچه روسینیا رسماً به عنوان یک محله طبقهبندی شده است، اما بسیاری همچنان آن را فاولا مینامند. این منطقه از یک شهرک حلبیآبادی به یک زاغه شهریشده تحول یافته است.
واقعیتهای مربوط به فاولاها چیست؟
فاولاها سکونتگاههای غیررسمی نزدیک به مراکز شهرهای بزرگ برزیل هستند. این محلههای زاغه نشین در اصل در قرن نوزدهم زمانی شکل گرفتند که سربازان زمینهای خالی نزدیک ریودوژانیرو را اشغال کردند. در اواسط تا اواخر قرن بیستم، موجهای کارگران مهاجر بیخانمان به فاولاها سرازیر شدند که مسکن موقت و ارزانقیمتی را در اختیارشان قرار میداد.
زندگی در فاولاهای ریو چگونه است؟
در بهترین حالت، تور فاولا میتواند به شکستن کلیشههای قدیمی کمک کند. اکثریت قریب به اتفاق افرادی که در این جوامع زندگی میکنند، کاریوکاهای صلحطلب، دوستانه و خوشبرخورد هستند. البته بسیاری از فاولاها با مشکلات جدی مواد مخدر دستوپنجه نرم میکنند و برخی از آنها واقعاً مکانهای خطرناکی هستند که تحت حاکمیت باندها قرار دارند.
اگر وارد یک فاولا شوید چه اتفاقی میافتد؟
وضعیت امنیتی در بسیاری از فاولاها غیرقابلپیشبینی و میتواند خطرناک باشد. گردشگرانی بودهاند که به طور تصادفی وارد فاولا شده و به سمت آنها تیراندازی شده است. توصیه میشود که از ورود به تمام فاولاها خودداری کنید، از جمله تورهای فاولا که برای گردشگران بازاریابی میشوند و هرگونه اقامتگاه، رستوران یا بار که به عنوان واقع در داخل یک فاولا تبلیغ میشود.
منابع: Library.Brown.edu
